Czy środki na rachunku bankowym wchodzą w skład spadku?

computer-3239667_640

Zdjęcie: rawpixel

Prawdopodobnie większość z czytelników miała do czynienia z zakładaniem konta w banku. W przypadku zakładania określonych rachunków bank może wskazaćna możliwość zadysponowania zgromadzonymi na nich pieniędzmi na wypadek śmierci. Zgodnie jednak z ogólną regułą wszystkie prawa i obowiązki zmarłego wchodząz chwilą jego śmierci do spadku, który następnie przypada jednej lub kilku osobom – spadkobiercom. Czy więc środki na rachunku bankowym nie należą do spadku?

Otóż w przypadku środków zgromadzonych w banku na:

  • rachunku oszczędnościowym,
  • rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowym,
  • rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej,

pewne kwoty nie wchodzą do spadku po zmarłym posiadaczu takiego rachunku a więc nie podlegają dziedziczeniu na podstawie ustawy czy testamentu. Kiedy?

Zgodnie z przepisami Prawa bankowego posiadacz takiego rachunku może polecić pisemnie bankowi dokonanie – po swojej śmierci – wypłaty wskazanym przez siebie osobom określonej kwoty pieniężnej. Jest to tzw. dyspozycja wkładem na wypadek śmierci. Polecenie takie zobowiązuje bank do wypłacenia określonych w dyspozycji kwot wybranym przez posiadacza rachunku osobom. Taka dyspozycja może być wydana jedynie na rzecz:

  • małżonka,
  • wstępnych (rodzice, dziadkowie, itd),
  • zstępnych (dzieci, wnuki, itd.),
  • rodzeństwa.

Kwota wypłaty na podstawie takiej dyspozycji jest ograniczona do dwudziestokrotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw za ostatni miesiąc przed śmiercią posiadacza rachunku. Obecnie jest to suma 102.961,40 zł (5.148,07 zł x 20). Nawet jeśli zmarły wydał dyspozycję dla dwóch lub więcej osób łączna wypłacona kwota nie może przekroczyć wypłaty maksymalnej. Dotyczy to zarówno sytuacji gdy mamy dyspozycję dla kilku osób w jednym banku jak również gdy sporządzono kilka dyspozycji w różnych bankach. Jednocześnie Prawo bankowe wskazuje, że gdy posiadacz rachunku wydał więcej niż jedną dyspozycję wkładem na wypadek śmierci, a łączna suma dyspozycji przekracza kwotę wypłaty maksymalnej dyspozycja wydana później ma pierwszeństwo przed dyspozycją wydaną wcześniej.

Warto pamięać, że dyspozycję wkładem na wypadek śmierci możemy w każdym czasie zmienić lub odwołać – na piśmie. Jednocześnie jej ustanowienie w żaden sposób nie blokuje środków zgromadzonych na rachunku.

W przypadku powzięcia przez bank informacji o śmierci posiadacza rachunku, ciąży na nim obowiązek informacyjny. Bank powinien niezwłocznie zawiadomić uprawnione osoby o możliwości wypłaty określonej kwoty. Do wypłaty pieniędzy nie trzeba przeprowadzić postępowania spadkowego – zwykle wystarczy zgłosić się z dokumentem potwierdzającym śmierć posiadacza rachunku (akt zgonu) oraz dokumentem potwierdzającym tożsamość uprawnionego.

Mimo, że kwota uzyskana z takiej dyspozycji nie wchodzi do spadku to podlega przepisom o podatku od spadków i darowizn. Wobec tego konieczne jest złożenie odpowiedniego zeznania podatkowego w terminie 6 miesięcy od dnia śmierci posiadacza rachunku.

Do spadku nie wchodzi także kwota wypłacona z wymienionych na wstępnie rachunków na pokrycie kosztów pogrzebu posiadacza rachunku. Kwotę taką bank wypłaci osobie, która przedstawi rachunki stwierdzające wysokość poniesionych przez nią kosztów – w wysokości nie przekraczającej kosztów urządzenia pogrzebu zgodnie ze zwyczajami przyjętymi w danym środowisku.

Sama śmierć posiadacza rachunku nie powoduje automatycznego wygaśnięcia bądź rozwiązania umowy natomiast co do zasady prawa związane z rachunkiem wchodzą w skład spadku. Będzie to dotyczyć w szczególności środków zgromadzonych na innych niż na wskazanych wcześniej rachunkach bankowych oraz środków na rachunku oszczędnościowym, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowym oraz rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej przewyższających ustanowione do nich dyspozycje na wypadek śmierci lub przewyższających maksymalną kwotę takiej dyspozycji.

Autor wpisu

Emilia Robak

Rodzaje testamentów – cz. II.

34764284_47c452c2f6_z

Źródło: creation by Carlos Ubeda (licencja Attribution-NoDerivs 2.0 Generic  (CC BY-ND 2.0))

W uprzednio opublikowanym wpisie omówiłam trzy rodzaje testamentów zwykłych czyli testament holograficzny (pisemny), testament notarialny i testament allograficzny. Wyróżniają się one tym, że mogą zostać sporządzone przez testatora (osobę sporządzającą testament) w każdym momencie. W przeciwieństwie do nich testamenty szczególne mogą być ważnie sporządzone tylko w wyjątkowych, opisanych w przepisach sytuacjach. Sporządzenie testamentu szczególnego gdy nie występują wyjątkowe okoliczności spowoduje nieważność tego testamentu.W zależności od sytuacji możemy mieć do czynienia z testamentem ustnym, testamentem podróżnym lub testamentem wojskowym.

Testamety ustne.

Kiedy można sporządzić:

  • istnieje obawa rychłej śmierci spadkodawcy (wypadek spadkodawcy, ciężka choroba, nagłe pogorszenie stanu chorobowego, podeszły wiek);

  • szczególne okoliczności nie pozwalają zachować zwykłej formy testamentu lub jest to bardzo utrudnione (katastrofy jak powódź czy epidemia choroby zakaźnej).

W jaki sposób:

Spadkodawca oświadcza swoją ostatnią wolę przy jednoczesnej obecności co najmniej trzech świadków: powinien zakomunikować świadkom wolę rozporządzenia majątkiem na wypadek śmierci oraz wskazać komu i jakie korzyści przeznacza. Świadkiem może być osoba obecna przy składaniu oświadczenia woli, świadoma swej roli, która rozumie treść woli spadkodawcy i jest gotowa do jej spełnienia. O tym kto nie może być świadkiem – w poprzednim wpisie.

Stwierdzenie treści testamentu:

1. W formie dokumentu prywatnego.

Jeden ze świadków wobec którego została złożona ostatnia wola albo inna osoba powinna spisać oświadczenie spadkodawcy. Należy tego dokonać przed upływem roku od dnia złożenia tego oświadczenia. W piśmie trzeba podać w jakim miejscu i dniu spadkodawca złożył oświadczenie oraz miejsce i datę sporządzenia pisma. Pismo to powinno następnie zostać podpisane przez spadkodawcę i dwóch świadków. Jli spadkodawca nie może tak sporządzonego dokumentu podpisać powinni podpisaćgo wszyscy świadkowie – czyli tylu ile ich było obecnych przy oświadczaniu ostatniej woli.

2. Przed sądem.

W ciągu 6 miesięcy od dnia otwarcia spadku (którym jest dzień śmierci spadkodawcy) świadkowie składają zgodne zeznania co do ostatniej woli zmarłego przed sądem. W wyjątkowych przypadkach sąd może poprzestać na zeznaniach dwóch świadków, jeśli przesłuchanie trzeciego jest niemożliwe albo napotyka trudne do przezwyciężenia przeszkody. Termin sześciomiesięczny pozostanie zachowany również jeśli przed jego upływem wpłynie do sądu wniosek o stwierdzenie nabycia spadku na podstawie testamentu ustnego z danymi świadków oświadczenia ostatniej woli (uchwała SN z 30 października 1969 r., sygn. akt. III CZP 75/69).

Jeśli testament ustny nie zostanie potwierdzony w terminach i w jeden ze sposobów opisanych powyżej staje się on bezskuteczny i nie wywiera skutków prawnych.

Testamenty podróżne.

Kiedy można sporządzić:

  • w trakcie podróży statkiem morskim lub powietrznym.

W jaki sposób:

Spadkobierca powinien oświadczyć swą ostatnią wolę przed dowódcą statku lub jego zastępcą w obecności dwóch świadków. Dowódca statku lub jego zastępca spisuje wolę spadkodawcy, podając datę jej spisania i pismo to w obecności świadków odczytuje spadkodawcy. Następnie pismo to musi zostać podpisane przed spadkodawcę, dowódcę lub zastępcę dowódcy oraz świadków. Jeżeli spadkodawca nie może podpisać pisma należy w nim podać przyczynę tego stanu.

Wyjątkowo, gdy spisanie woli testatora nie jest możliwe w sposób opisany powyżej, można poprzestać na ustnej formie testamentu.

Testamenty wojskowe.

Kiedy można sporządzić:

  • w czasie mobilizacji, wojny, przebywania w niewoli

  • jedynie przez żołnierzy Sił Zbrojnych pełniących czynną służbę wojskową, pracowników cywilnych zatrudnionych w Siłach Zbrojnych i określonych rozporządzeniem osób cywilnych towarzyszących Siłom Zbrojnym (np. członkowie personelu PCK).

W jaki sposób:

  1. Oświadczenie ostatniej woli przez spadkodawcę wobec sędziego wojskowego, który spisuje. Pismo następnie odczytuje się i podpisuje je spadkodawca oraz sędzia.

  2. Oświadczenie ostatniej woli przez spadkodawcę wobec dwóch świadków jedocześnie obecnych, z których jeden spisuje wolę spadkodawcy. Pismo następnie podpisuje spadkodawca i obaj świadkowie.

  3. Oświadczenie ostatniej woli przez spadkodawcę wobec trzech świadków, gdy spadkodawca nie może się podpisać. Jeden z nich spisuje wolę spadkodawcy po czym pismo, po jego odczytaniu spadkobiercy, podpisują wszyscy trzej świadkowie.

  4. W szczególnych okolicznościach spadkodawca może oświadczyć swoją wolę wobec dwóch świadków, którzy nie muszą być obecni jednocześnie. Takimi okolicznościami są obawa rychłej śmierci spadkodawcy wskutek odniesionych ran lub choroby albo niemożliwość lub znaczna trudność w zachowaniu wyżej opisanych form testamentu.

Trzeba pamiętać, że testament szczególny traci moc z upływem sześciu miesięcy od dnia ustania okoliczności, które uzasadniały jego sporządzenie w miejsce testamentu zwykłego, chyba że spadkodawca zmarł przed upływem tego terminu. Z taką sytuacją nie mamy do czynienia w przypadku testamentów zwykłych. Obowiązują one i są ważne bezterminowo lub do czasu ich odwołania przez spadkobiercę.

Autor wpisu:

Emilia Robak.

Rodzaje testamentów – cz. I.

34764284_47c452c2f6_z

Źródło: creation by Carlos Ubeda (licencja Attribution-NoDerivs 2.0 Generic  (CC BY-ND 2.0))

Kiedy przychodzi do ustalania ostatniej woli zmarłego można usłyszeć, że osoba taka pozostawiła tylko testament ustny. Często ustne życzenia spadkodawcy co do losów jego majątku określane są właśnie takim terminem. Tymczasem bardzo rzadko rzeczywiście mamy do czynienia ze zwykłym testamentem ustnym. Ale po kolei:

Kodeks cywilny rozróżnia przede wszystkim testamenty zwykłe i testamenty szczególne.

Wśród testamentów zwykłych występują:

  1. Testamenty holograficzne – jest to testament pisemny sporządzony przez samego spadkodawcę. Aby go sporządzić należy spisać swoją wolę w całości pismem ręcznym a następnie dokument taki podpisać i opatrzyć datą. Należy zachować te trzy wymagania aby testament był ważny. Już na przykład w przypadku gdy imię i nazwisko zostanie wymienione jedynie w treści testamentu, przed rozrządzeniem majątkiem, nie zostaje dopełniony obowiązek podpisania testamentu w rozumieniu art. 949 § 1 kc. (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 1995 r. III CZP 56/95) Jednak w przypadku gdy na dokumencie nie zostanie umieszczona data testament nadal będzie ważny jeżeli jej brak nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów.

  2. Testamenty notarialne testament sporządzony przez oświadczenie ostatniej woli przed notariuszem. Notariusz przed odebraniem oświadczenia potwierdza tożsamość testatora oraz jego zdolność testowania. Trzeba podkreślić, że testament sporządzony w tej formie ma charakter dokumentu urzędowego i jest jednym z najbezpeczniejszych. W kancelarii notarialnej pozostaje bowiem oryginał testamentu co chroni go przed jego ewentualnym ukryciem czy na przykład zniszczeniem. Maksymalna stawka wynagrodzenia za sporządzenie aktu notarialnego dokumentującego testament wynosi obecnie 50 zł (Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 28 czerwca 2004 r. w sprawie maksymalnych stawek taksy notarialnej, Dz.U. nr 148, poz. 1564 ze zm.)

  3. Testamenty allograficzne – czyli właśnie testament zwykły ustny. Jego sporządzenie wymaga ogłoszenia swojej woli w obecności urzędnika oraz dwóch świadków. Kodeks cywilny dokładnie wskazuje o jakiego urzędnika chodzi, może nim być jedynie: wójt (burmistrz, prezydent miasta), starosta, marszałek województwa, sekretarz powiatu albo gminy, kierownik urzędu stanu cywilnego. Wola spadkodawcy spisywana jest w protokole z podaniem daty jego sporządzenia. Następnie jest on odczytywany w obecności świadków i podpisywany przez spadkodawcę, przez osobę, wobec której wola została oświadczona, oraz przez świadków. Jeżeli spadkodawca nie może podpisać protokołu, należy to zaznaczyć w protokole ze wskazaniem przyczyny braku podpisu.

    Co ważne testamentu takiego nie mogą sporządzić osoby głuche lub nieme.

Świadkiem natomiast nie może być:

  • osoba, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych;

  • niewidomy, głuchy lub niemy;

  • osoba, która nie może czytać i pisać;

  • osoba, która nie włada językiem, w którym spadkodawca sporządza testament;

  • skazany prawomocnie wyrokiem sądowym za fałszywe zeznania;

  • osoba, dla której w testamencie została przewidziana jakakolwiek korzyść; nie mogą być również świadkami: małżonek tej osoby, jej krewni lub powinowaci pierwszego i drugiego stopnia oraz osoby pozostające z nią w stosunku przysposobienia.

Opisana na wstępie sytuacja gdy spadkobierca, w obecności innych osób oświadcza swoją wolę co do losów jego majątku po śmierci może być w pewnych sytuacjach uznana za testament szczególny. Jak z samej nazwy wynika możliwość taka występuje jedynie w ściśle określonych przez prawo, wyjątkowych sytuacjach. Więcej o rozporządzeniach na wypadek śmierci w formie testamntu szczególnego w drugiej części wpisu.

Autor wpisu:

Emilia Robak

Wyłączenie od dziedziczenia małżonka winnego rozkładu pożycia małżeńskiego.

świnki2

Źródło: Leaving You For The Last Time by Scooter Lowrimore (licencja Attribution 2.0 Generic)

Rozwód małżonków (lub orzeczenie separacji) powoduje doniosłe skutki na wielu płaszczyznach, w tym w zakresie prawa spadkowego. Małżonkowie rozwiedzeni nie dziedziczą po sobie. Taki sam skutek wywiera sądowe orzeczenie separacji. Co jednak w sytuacji, gdy postępowanie o rozwód lub separację zostało wszczęte, a następnie jeden z małżonków zmarł przed jego zakończeniem? Wyrok rozwodowy czy o separacji nigdy nie zostanie wówczas wydany gdyż sąd umorzy postępowanie.

Przepisy Kodeksu cwilnego otwierają jednak drogę aby mimo umorzenia postępowania wyłączyć od dziedziczenia małżonka pozostałego przy życiu.

Zgodnie z art. 940 Kodeksu cywinego aby osiągnąć taki skutek muszą być spełnione łącznie następujące warunki:

  1. małżonek – spadkodawca przed śmiercią wniósł pozew o rozwód lub o separcję;

  2. wniesiono o orzeczenie rozwodu lub separacji z winy małżónka pozostałego przy życiu;

  3. żądanie rozwodu bądź separacji było uzasadnione.

Choć przepis stanowi o wystąpieniu przez spadkodawcę z pozwem o rozwód lub separację możliwe jest również wyłączenie od dziedziczenia małżonka pozostałego przy życiu:

  • gdy to on wniósł pozew a w postępowaniu spadkobierca jako pozwany wyraził zgodę na rozwód z winy powoda (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 sierpnia 1983 r., III CZP 38/83);

  • gdy wytoczono pozew o rozwód lub separację z winy obu małżonków.

Termin do wniesienia żądania wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o śmierci spadkodawcy, jednak w żadnym przypadku nie dłużej niż rok od śmierci spadkodawcy. Może je wnieść każda osoba, która dziedziczy wraz z małżonkiem zmarłego (np. dziecko zmarłego czy rodzice zmarłego w przypadku gdy małżonkowie nie mają dzieci). Wytoczenie powództwa przez jednego ze spadkobierców nie wymaga udziału pozostałych, a skutki wyroku dotyczyć będą wszystkich spadkobierców.

Postępowanie w sprawie wyłączenia małżonka od dziedziczenia ustawowego następuje w postępowaniu oddzielnym od postępowania w sprawie nabycia spadku. W postępowaniu sąd sprawdzi czy toczyło się postępowanie rozwodowe między małżonkami i czy żądanie rozwodu z winy drugiego małżonka było uzasadnione. Tym samym w pierwszej kolejności badane będzie czy zaistniały przesłanki rozwodowe i czy nie wystąpiły przesłanki negatywne uniemożliwiające orzeczenie rozwodu. Sąd uwzględni powództwo jeśli uzna, że doszłoby do orzeczenia rozwodu lub separacji z winy małżonka – spadkobiercy gdyby drugi małżonek nie zmarł w trakcie tego postępowania.

Niemożliwe będzie wyłączenie od dziedziczenia tą drogą drugiego małżonka gdy:

  • wniesiono o orzeczenie rozwodu lub separacji nie wskazując na winę małżonka-spadkobiercy lub zawarto skuteczny wniosek o zaniechanie orzekania o winie;

  • postąpowanie o rozwód lub separację zostało umorzone przed śmiercią spadkodawcy;

  • nie zachowano terminów określonych w art. 940 k.c.

Ponadto, trzeba pamiętać, że ewentualne orzeczenie wyłączenia od dziedziczenia dotyczy tylko i wyłącznie dziedziczenia na podstawie ustawy. Nie znajdzie ono zastosowania gdy spadkobierca pozostawil testament.

Ze względu na kwestie, które będą badane w trakcie postępowania, zastanawiając się nad uzyskaniem fachowej pomocy prawnej w takiej sprawie, warto skorzystać z usług prawnika, który ma doświadczenie w sprawach rozwodowych.

Autor wpisu:

Emilia Robak

Nabycie spadku – cz. II

Gdy jesteśmy zdecydowani, że chcemy przyjąć spadek i przeprowadzić postępowanie mające na celu formalne potwierdzenie naszych praw, kolejnym krokiem winien być wybór między dwoma trybami postępowania, które umożliwiają osiągnięcie tego skutku. Jednym ze sposobów uzyskania dokumentu potwierdzającego nabycie praw do spadku jest stwierdzenie nabycia spadku przed sądem natomiast alternatywną drogą jest uzyskanie zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia u notariusza.

Zgodnie z art. 1025 § 2 Kodeksu cywilnego domniemywa się, że osoba, która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku albo poświadczenie dziedziczenia, jest spadkobiercą.

Zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia ma skutki prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku. Jednak przeciwko domniemaniu wynikającemu ze stwierdzenia nabycia spadku uzyskanego postępowaniu przed sądem nie można powoływać się na domniemanie wynikające z zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia sporządzonego przez notariusza.

  1. Zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia

Notariusz może sporządzić akt poświadczenia zarówno w przypadku gdy dziedziczenie następuje według reguł ustawowych jak i w przypadku gdy sporządzony został testament zwykły. Przed sporządzeniem aktu poświadczenia dziedziczenia notariusz spisuje protokół dziedziczenia przy udziale wszystkich osób zainteresowanych. Osobami zainteresowanymiosoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi, a także osoby, na których rzecz spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne. Osoby te zostają pouczone o obowiązku ujawnienia wszelkich okoliczności objętych treścią protokołu oraz o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych oświadczeń. Jeżeli od otwarcia spadku (czyli od dnia śmierci spadkodawcy) nie upłynęło sześć miesięcy, a odpowiednie oświadczenia w przedmiocie przyjęcia spadku nie zostały złożone, w protokole dziedziczenia notariusz zamieszcza oświadczenia spadkobierców oraz osób na rzecz których uczyniono zapisy windykacyjne o prostym przyjęciu spadku lub przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza albo o odrzuceniu spadku. Jeśli oświadczenia takie były złożone wcześniej notariusz zamieszcza w protokole dziedziczenia wzmiankę o dacie, miejscu i treści złożonych oświadczeń.

W przypadku poświadczenia dziedziczenia testamentowego notariusz dokonuje jego otwarcia i ogłoszenia, chyba że otwarcie i ogłoszenie testamentu już nastąpiło. Z otwarcia i ogłoszenia testamentu również sporządza się protokół.

Po spisaniu protokołu dziedziczenia notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli nie ma wątpliwości co do:

  • istnienia jurysdykcji krajowej (czyli ogólnej kompetencji do działania w sprawie na terytorium, państwa),

  • treści właściwego prawa obcego,

  • osoby spadkobiercy

  • wysokości udziałów w spadku,

  • w przypadku, gdy spadkodawca uczynił zapis windykacyjny (postanowienie zawarte w testamencie, zgodnie z którym konkretna osoba staje się właścicielem danego przedmiotu z chwilą śmierci spadkodawcy) – także co do osoby, na której rzecz spadkodawca uczynił zapis windykacyjny, i przedmiotu zapisu.

Notariusz odmówi jednak sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia, jeżeli:

  • w stosunku do spadku został już uprzednio sporządzony akt poświadczenia dziedziczenia lub wydane postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku;

  • w toku sporządzania protokołu dziedziczenia ujawnią się okoliczności wskazujące, że przy jego sporządzeniu nie były obecne wszystkie osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi, lub też osoby, na których rzecz spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne, albo istnieją lub istniały testamenty, które nie zostały otwarte lub ogłoszone;

  • w sprawie brak jurysdykcji krajowej.

Notariusz nie ma ponadto kompetencji aby sporządzić akt poświadczenia na podstawie testamentu szczególnego (obejmującego testament ustny z art. 952 KC, testament podróżny z art. 953 KC i testamenty wojskowe z art. 954 KC).

Notariusz niezwłocznie po sporządzeniu aktu poświadczenia dziedziczenia dokonuje jego wpisu do rejestru aktów poświadczenia dziedziczenia. Z chwilą dokonania wpisu w rejestrze notariusz otrzymuje, za pośrednictwem systemu teleinformatycznego, zawiadomienie o zarejestrowaniu oraz możliwości uzyskania potwierdzenia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia ze wskazaniem numeru wynikającego z kolejności wpisu. Adnotację o zarejestrowaniu umieszcza się na akcie poświadczenia dziedziczenia, wskazując numer wynikający z kolejności wpisu a także dzień, miesiąc i rok oraz godzinę i minutę dokonanego wpisu.

  1. Stwierdzenie nabycia spadku.

Dokumentem potwierdzającym prawo do spadku, który wydaje sąd jest postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku. Wydawane jest ono co do zasady na wniosek (wyjątkiem jest sprawa o dział spadku, gdy wcześniej nie przeprowadzono postępowania w sprawie stwierdzenia nabycia spadku i nie sporządzono zarejestrowanego akt poświadczenia dziedziczenia – art. 681 KC). Z wnioskiem może wystąpić każda osoba, która ma w tym interes, przy czym Kodeks cywilny nie wymaga wykazania interesu prawnego. W literaturze wskazuje się, że „z żądaniem może wystąpić każda osoba, która ma interes – prawny lub moralny, majątkowy lub niemajątkowy – w wywołaniu skutków związanych ze stwierdzeniem nabycia spadku. Obok samego spadkobiercy z wnioskiem mogą wystąpić w szczególności jego spadkobiercy, inni spadkobiercy lub ich spadkobiercy, uprawnieni do zachowku, zapisobiercy zapisu zwykłego i windykacyjnego, nabywca spadku, wykonawca testamentu oraz wierzyciele spadkowi, wierzyciele spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnego” (Jakub Knabe: Kodeks cywilny. Komentarz.; pod red. Jerzego Ciszewskiego, LexisNexis 2014).

Jednocześnie trzeba podkreślić, że nie istnieje termin, w którym należy wnieść wniosek o stwierdzenie nabycia spadku – można go wnieść w każdym czasie.

W sprawach o stwierdzenie nabycia spadku obligatoryjne jest przeprowadzenie rozprawy, na którą sąd wzywa wnioskodawcę oraz osoby mogące wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi. Jednocześnie należy pamiętać, że przepisy Kodeksu postępowania cywilnego zobowiązują sąd do badania z urzędu, czyli niejako z własnej inicjatywy, kto jest spadkobiercą i czy spadkodawca pozostawił testament. W przypadku złożenia testamentu sąd dokona jego otwarcia i ogłoszenia.

W postępowaniu sądowym za dowód, że nie ma innych spadkobierców, może być przyjęte zapewnienie złożone przez zgłaszającego się spadkobiercę. Przy tym zapewnienie jest równoznaczne pod względem skutków prawnych ze złożeniem zeznań pod przyrzeczeniem, o czym sędzia uprzedza składającego zapewnienie. Jeżeli zapewnienie nie zostanie złożone albo jeżeli zapewnienie lub inne dowody nie zostaną uznane przez sąd za wystarczające, postanowienie w sprawie o stwierdzenie nabycia spadku może zapaść dopiero po wezwaniu spadkobierców przez ogłoszenie.

Po przeprowadzeniu postępowania sąd wydaje postanowienie, w którym stwierdzi nabycie spadku przez osoby, które zostaną uznane za spadkobierców. Przy tym mogą to być inne osoby niż osoby wskazane jako spadkobiercy we wniosku jeżeli w toku postępowania okaże się to one mają prawo do dziedziczenia spadku. W postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku sąd wymienia spadkodawcę oraz wszystkich spadkobierców, którym spadek przypadł, jak również wysokość ich udziałów. W postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku sąd stwierdza także nabycie przedmiotu zapisu windykacyjnego, wymieniając osobę, dla której spadkodawca uczynił zapis windykacyjny, oraz przedmiot tego zapisu.

Autor wpisu:

Emilia Robak

Nabycie spadku – cz. I

Spadek stanowią prawa i obowiązki majątkowe zmarłego z wyjątkiem praw i obowiązków ściśle związanych z jego osobą, jak również praw, które z chwilą jego śmierci przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami. Obowiązujące prawo nie nakazuje podejmowania żadnych kroków prowadzących do formalnego nabycia spadku po śmierci osoby, która może być naszym spadkodawcą. Warto jednak zająć się tą kwestią, w szczególności jeśli w skład spadku wchodzą znaczne długi bądź nieruchomość a nam zależy na tym aby figurować w księdze wieczystej jako jej właściciel.

Nabycie spadku może nastąpić na podstawie testamentu sporządzonego przez spadkodawcę bądź na mocy ustawy zgodnie z zasadami określonymi w art. 931 – 935 k.c. Zasady te określają kolejność w jakiej członkowie rodziny dziedziczą spadek po zmarłym.

Zanim jednak dojdziemy do formalnych dróg nabycia spadku należałoby się zastanowić nad tym czy spadek powinniśmy przyjąć i w jaki sposób ewentualnego przyjęcia spadku dokonać. Z chwilą przyjęcia spadku zmienia się bowiem sposób w jaki odpowiadamy za długi spadkowe. O ile do tego momentu odpowiadamy jako spadkobiercy jedynie z majątku należącego do spadku to od chwili przyjęcia spadku spadkobierca odpowiada za długi spadkowe całym swoim majątkiem.

Pierwszą możliwością jest przyjęcie spadku wprost – oznacza ono przyjęcie spadku bez ograniczenia odpowiedzialności za długi. Spadkobierca w takiej sytuacji odpowiada za długi należące do spadku w pełnej wysokości całym swoim majątkiem, zarówno tym, który nabył w drodze spadku jak i pozostałym majątkiem własnym. W przypadku, gdy na przykład w skład spadku wchodzi samochód o wartości 30.000 zł oraz działka o wartości 40.000 oraz dług z tytułu zaległości podatkowych w wysokości 100.000 zł organy skarbowe będą mogły podjąć próbę egzekucji całego długu od spadkobiercy i to zarówno z działki i samochodu odziedziczonego w ramach spadku ale również z każdego innego składnika majątku należącego do spadkobiercy.

Drugą możliwością jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Spadkobierca ponosi wówczas odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza stanu czynnego spadku. Stan czynny spadku to aktywa, które wchodzą w skład spadku. Dla przykładu możemy podać sprawę, w której w skład majątku wchodzi mieszkanie o wartości 350.000 zł, samochód o wartości 20.000 oraz niespłacona pożyczka w wysokości 50.000 zł. Wartość czynna spadku w przedstawionym przykładzie wynosi 370.000 zł. Spadkobierca będzie oczywiście odpowiadał za całą podaną w przykładzie pożyczkę ale jego górnym pułapem odpowiedzialności jest kwota 370.000 zł, co miałoby znaczenie praktyczne, gdyby w skład spadku wchodziły długi w wysokości wyższej niż 370.000 zł. Należy ponadto pamiętać, że ograniczenie to nie będzie miało zastosowania, jeżeli spadkobierca podstępnie pominie w wykazie inwentarza lub podstępnie nie poda do spisu inwentarza przedmiotów należących do spadku lub przedmiotów zapisów windykacyjnych albo podstępnie uwzględni w wykazie inwentarza lub podstępnie poda do spisu inwentarza nieistniejące długi.

W przypadku, gdy wiemy o tym, iż w skład spadku nie wchodzą żadne wartościowe składniki a jednocześnie należą do niego długi warto rozważyć odrzucenie spadku. W wyniku odrzucenia spadku spadkobierca zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku. Oznacza to, że co do zasady nie będzie ponosić odpowiadać za długi spadkowe składnikami własnego majątku i nie nabędzie żadnych praw do przedmiotów pozostawionych w spadku.

Dla każdej z trzech wymienionych wyżej czynności, a więc dla złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza bądź o przyjęciu go wprost oraz dla złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku przepisy ustanawiają jeden termin wynoszący sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania do spadku. Oświadczenie może być złożone przed notariuszem lub w sądzie rejonowym, w którego okręgu którego składający je spadkobierca ma miejsce zamieszkania lub pobytu. Ponadto, takie oświadczenie można złożyć także już w trakcie postępowania o stwierdzenie praw do spadku w sądzie. Oświadczenie można złożyć ustnie lub na piśmie z podpisem urzędowo poświadczonym. Możemy je złożyć także przez pełnomocnika, przy czym wymagane jest pełnomocnictwo pisemne z podpisem urzędowo poświadczonym.

W wyniku zmiany przepisów Kodeksu cywilnego nie złożenie oświadczenia we wskazanym wyżej terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 20 marca 2015 roku o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw zasada ta ma zastosowanie do spadków otwartych od dnia 17 października 2015 roku. Otwarcie spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy.

W sprawach, w których spadkodawca zmarł przed tą datą, brak oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w terminie sześciu miesięcy, przyjmowane jest za przyjęcie spadku wprost. Wyjątek zachodzi jednak gdy spadkobiercą jest osoba niemająca pełnej zdolności do czynności prawnych albo osoba co do której istnieje podstawa do jej całkowitego ubezwłasnowolnienia, bądź osoba prawna – w tych sytuacjach brak oświadczenie będzie powodował uznanie, że podmiot taki przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Ponadto, w przypadku gdy jeden ze spadkobierców przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza uznaje się, że pozostali ze spadkobierców, którzy nie złożyli żadnego oświadczenia, także przyjęli spadek z dobrodziejstwem inwentarza.

Dla najbliższej rodziny zmarłego sześciomiesięczny termin zwykle biegnie od dnia śmierci spadkodawcy. Dla osób dziedziczących w dalszej kolejności termin będzie biegł od dnia, w którym dowiedzieli się o tym, że wchodzą do kręgu osób dziedziczących po spadkobiercy, w związku z na przykład odrzuceniem spadku przez bliższych członków rodziny zmarłego. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 15 stycznia 1991 roku, sygn. III CZP 75/90 sześciomiesięczny termin do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku z ustawy rozpoczyna się – zarówno dla spadkobiercy ustawowego powołanego w testamencie do spadku, jak i dla pozostałych spadkobierców ustawowych – z dniem, w którym dowiedzieli się oni z właściwego źródła o tym, że testament z uwagi na niezachowanie prawem przepisanej formy jest nieważny.

Należy pamiętać o tym, że osoby małoletnie nie mogą samodzielnie złożyć oświadczenia w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku. W ich mieniu dokonują tego ich przedstawiciele ustawowi a więc zwykle rodzice. Termin do złożenia oświadczenia biegnie zatem od dnia, w którym przedstawiciel ustawowy lub opiekun prawny dowiedział się o tytule powołania małoletniego do spadku. Jednocześnie do złożenia oświadczenia w imieniu dziecka wymagane jest postanowienie sądu opiekuńczego zezwalające na złożenie takiego oświadczenia przez małoletniego. Postępowanie przed sądem opiekuńczym trwać może dłużej niż 6 miesięcy. Zgodnie jednak z ugruntowanym orzecznictwem termin do złożenia oświadczenia nie biegnie do czasu uprawomocnienia się postanowienia sądu opiekuńczego zezwalającego na jego złożenie przez małoletniego.

Na koniec należy zwrócić uwagę na doniosłość decyzji o złożeniu konkretnego oświadczenia, zgodnie bowiem z art. 1018 § 2 nie może ono być odwołane. Jedynie w przypadku gdy oświadczenie złożone zostanie pod wpływem błędu lub groźby istnieje możliwość uchylenia się od jego skutków, co wymaga jednak zatwierdzenia przez sąd.

Jeżeli zdecydujemy o przyjęciu spadku i o przeprowadzeniu postępowania mającego na celu formalne potwierdzenie naszych praw to powinniśmy wybrać między uzyskaniem zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia u notariusza a stwierdzeniem nabycia spadku przed sądem. Więcej informacji o tych postępowaniach zostanie przedstawione w kolejnej części wpisu.

Autor wpisu:

Emilia Robak