Rozwód w UE – w którym państwie członkowskim mogę wytoczyć sprawę

Zdjęcie – źródło: Billie Grace Ward, licencja Atribution 2.0 Generic

Wobec powszechnie występującej emigracji do innych krajów UE coraz częściej mamy do czynienia z małżeństwami, w których jedna ze stron bądź obie strony zamieszkują poza granicami Polski. W przypadku podjęcia trudnej decyzji o rozwodzie małżonek składający pozew musi zastanowić się przed jaki sąd powinien go złożyć. W niniejszym wpisie przedstawię najważniejsze reguły pozwalające stwierdzić w jakim państwie członkowskim UE może zostać złożony taki pozew.

Kwestie te zostały rozstrzygnięte w rozporządzeniu Rady (WE) nr 2201/2003 z dnia 27 listopada 2003 r. dotyczącym jurysdykcji oraz uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, uchylającym rozporządzenie (WE) nr 1347/2000, często zwane jako rozporządzenie Bruksela II bis (dalej jako: rozporządzenie nr 2201/2003). Rozporządzenie to znajduje bezpośrednie zastosowanie we wszystkich państwach UE poza Danią. Stosuje się je w sprawach cywilnych odnoszących się do rozwodu, separacji lub unieważnienia małżeństwa ale także w sprawach przyznawania, wykonywania, delegacji, ograniczenia lub pozbawienie odpowiedzialności rodzicielskiej. Nie dotyczy jednak obowiązków alimentacyjnych.

Wobec postanowień ww. rozporzadzenia w przypadku sprawy o rozwód, ale także o separację i unieważnienie małżeństwa, powództwo może zostać wytoczone przed sądem państwa członkowskiego na którego terytorium:

  • małżonkowie zwykle zamieszkują, lub

  • małżonkowie ostatnio zwykle zamieszkiwali, jeśli jeden z nich nadal tam zamieszkuje, lub

  • pozwany zwykle zamieszkuje, lub

  • w przypadku wspólnego wniosku, którykolwiek z małżonków zwykle zamieszkuje, lub

  • składający wniosek zwykle zamieszkuje, jeśli mieszkał tam przynajmniej rok bezpośrednio przed złożeniem wniosku, lub

  • składający wniosek zwykle zamieszkuje, jeśli mieszkał tam przynajmniej sześć miesięcy bezpośrednio przed złożeniem wniosku i jest albo obywatelem danego Państwa Członkowskiego albo, w przypadku Zjednoczonego Królestwa i Irlandii, ma tam „miejsce stałego zamieszkania”;

albo przed sądem państwa członkowskiego, którego obywatelami są oboje małżonkowie lub, w przypadku Zjednoczonego Królestwa i Irlandii, na którego terytorium mają „miejsce stałego zamieszkania”.

W przypadku zatem, gdy oboje z małżonków są obywatelami polskim, zawsze możliwe jest wytoczenie sprawy rozwodowej przed sądem polskim, niezależnie od tego gdzie w danym czasie zamieszkują. W trakcie postępowania zastosowanie znajdą polskie przepisy a zatem przede wszystkim Kodeks rodzinny i opiekuńczy i Kodeks postępowania cywilnego. Polskie przepisy dotyczące rozwodu przewidują, że w wyroku rozwodowym sąd nie tylko orzeka o rozwiązaniu małżeństwa ale również m.in. o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga małżonków i o kontaktach rodziców z dzieckiem. Kwestie te są objęte pojęciem odpowiedzialnści rodzicielskiej, która zgodnie z preambułą rozporządzenia nr 2201/2003 oznacza wszystkie prawa i obowiązki odnoszące się do osoby i majątku dziecka przysługujące osobie fizycznej lub prawnej na mocy orzeczenia sądowego, z mocy prawa lub umowy mającej skutek prawny. Określenie to obejmuje prawo do opieki i prawo do kontaktów z dzieckiem.

Co do zasady, o sprawach wchodzących w zakres odpowiedzialności rodzicielskiej decyduje sąd państwa członkowskiego, w którym dziecko stale zamieszkuje (w czasie, w którym zostało wytoczone powództwo), gdyż głównym kryterium wyboru sądu jest kryterium bliskości. Zakłada się bowiem, że sąd państwa członkowskiego, w którym dziecko stale przebywa najlepiej zadba o interes dziecka.

Czy oznacza to, że jeden sąd będzie decydować o rozwodzie a inny sąd o władzy rodzicielskiej i kontaktach z dzieckiem?

Choć taki scenariusz jest możliwy rozporządzenie nr 2201/2003 przewiduje w art. 12 możliwość przedłużenia jurysdykcji sądu właściwego do orzeczenia o rozwodzie na sprawy wchodzące w zakres odpowiedzialności rodzicielskiej. W tym celu muszą jednak zostać spełnione następujące warunki:

  • sprawa odnosząca się do odpowiedzialności rodzicielskiej powinna być związana z powództwem o rozwód (lub o separację czy unieważnienie małżeństwa),

  • co najmniej jeden z małżonków posiada odpowiedzialność rodzicielską w stosunku do dziecka,

  • małżonkowie i osoby posiadające odpowiedzialność rodzicielską zaakceptowały właściwość sądów wyraźnie lub w inny bezsprzeczny sposób, w chwili wniesienia powództwa,

  • rozwiązanie to leży w najlepszym interesie dziecka.

Autor wpisu:

Emilia Robak

Różnice w polskim i włoskim prawie rodzinnym– na bazie relacji z Konferecji w Weronie z dnia 17– 19 listopada 2017 roku.

Różnice... konferencja1

fot. Hanna Woźniak

Ponad rok temu, pomiędzy Okręgową Izbą Radców Prawnych w Gdańsku i Radą Adwokacką w Weronie (L’Ordine degli Avvocati di Verona), podpisana została umowa o współpracy bliźniaczej (accordo di gemellaggio), która przewiduje szeroki zakres współpracy, obejmującej zarówno stałą wymianę informacji, współdziałanie w zakresie szkoleń i staży zawodowych jak i działań o charakterze integracyjnym. W ramach wspomnianej umowy, w dniach 17 – 19 listopada 2017 r. w Weronie, zorganizowana została konferencja, w której miałam ogromną przyjemność uczestniczyć.

Różnice... konferencja2i3

fot. Maciej Replin                                fot. Hanna Woźniak

Konferencja odbywała się w przepięknym budynku Biblioteki Kapituły w Weronie (Biblioteca Capitolare di Verona), najstarszej podobno biblioteki świata, która w dniu 1 sierpnia 2017 roku obchodziła 1500-lecie swojego istnienia. Biblioteka Kapituły posiada w swoich zbiorach dzieła z czasów rzymskich, w tym Instytucje Gaiusa (łac. Gai Institutiones, wł. Istituzioni di Gaio). To właśnie w otoczeniu takich dzieł, uczestnicy konferencji zostali powitani przez prefekta biblioteki, który przedstawił krótki rys historyczny tego imponującego miejsca, a następnie adwokaci Sabrina De Santi, Sandra Faccio i Michel Zantedeschi reprezentujący stronę włoską, zaprezentowali zagadnienia związane z włoskim systemem prawnym.

Referowane zagadnienia dotyczyły kwestii związanych z prawem rodzinnym lub dochodzeniem należności w ujęciu transgranicznym (cross-border), z uwzględnieniem stosunków polsko-włoskich.

W ramach specyfiki bloga oraz sytuacji związanej z migracją ludności, a co za tym idzie – coraz częstszym mieszaniem się narodowości europejskich oraz rodzin tworzonych przez cudzoziemców, pragnę skupić się na głównych różnicach pomiędzy polskim a włoskim systemem prawnym dotyczących stosunków rodzinnych.

Różnice... konferencja4

fot. Maciej Replin

No dobrze, a zatem jak wygląda rozwód po włosku? 😉

  1. Rozwód – możliwość pozasądowego rozwiązania małżeństwa.

Zgodnie z nowym włoskim prawem z 2014 roku, nie jest już konieczne składanie wniosku do sądu w celu uzyskania separacji lub rozwodu, w przypadku obupólnej zgody małżonków. Istnieje możliwość skorzystania z drogi pozasądowej – tj. albo za pośrednictwem adwokata we Włoszech albo skorzystanie z procedury uproszczonej przed włoskim urzędem.

  1. Obligatoryjna legalna separacja, poprzedzająca rozwód.

Camera dei Deputati (Włoska Izba Deputowanych) ostatecznie zatwierdziła nową ustawę dotyczącą rozwodów. Co ciekawe, prawo zostało zmienione po ponad 40 latach. Wprowadzona ustawą nr 898/1970 do włoskiego porządku prawnego trzyletnia separacja należała do najdłuższych w Europie, a w rzeczywistości jej długość przedłużał dodatkowo fakt, że bieg terminu rozpoczynał się nie od faktycznego zaprzestania wspólnego zamieszkiwania przez małżonków, lecz od dnia, w którym para wnosząca o separację stawiła się po raz pierwszy przed prezesem sądu w postępowaniu dotyczącym separacji. Dopiero po trzyletniej obligatoryjnej, nieprzerwanej separacji możliwe było przeprowadzenie rozwodu.

Nowa ustawa wprowadziła zmniejszenie z 3 lat do 12 miesięcy minimalny czas trwania okresu separacji małżonków, który jest niezbędny do złożenia uzasadnionego pozwu o rozwód w przypadku separacji sądowej oraz 6-miesięczną separację wnoszoną na zgodny wniosek stron (w przypadku separacji za porozumieniem stron).

  1. Stosunki pomiędzy rodzicami a dziećmi.

  1. Nazwisko dziecka.

Jeśli dziecku urodzonemu we Włoszech czy w Polsce zostanie nadane nazwisko matki, a matka jest obywatelem RP to dziecko automatycznie podlega prawu polskiemu. Nie oznacza to, że nie może nosić nazwiska dwuczłonowego i zostać uznane również przez ojca, ale to jest odrębna procedura i musi być wykonana za pośrednictwem sądu.

Natomiast jeśli chodzi o odwrotną sytuację, tj. jeśli dziecko po urodzeniu otrzyma nazwisko ojca, to automatycznie jego pierwszym obywatelstwem jest obywatelstwo włoskie czyli podlega prawu włoskiemu.

  1. Kontakty z dzieckiem, miejsce zamieszkania dziecka i prawo do opieki nad dzieckiem.

Bardzo często – niezależnie od narodowości – problemy zaczynają się w momencie kiedy między dorosłymi dochodzi do nieporozumień, a mają niepełnoletnie dziecko. I tu podobnie jak w Polsce – żaden sędzia we Włoszech nie będzie brał pod uwagę potrzeb ani ojca ani matki, tylko dobro dziecka.

W większości przypadków sędzia decyduje, z którym rodzicem dziecko będzie miało spokojniejsze, wygodniejsze i pewniejsze życie i z tym rodzicem dziecko będzie mieszkało na co dzień. Natomiast drugi rodzic będzie miał prawo widzenia w określonych przez sąd dniach i godzinach w tygodniu oraz normalnie co drugi weekend będzie spędzał z nim czas. Jeśli chodzi o dzieci w wieku od 0 miesięcy do 5 lat rodzic, który ma prawo widzenia – co do zasady – nie może brać dziecka na noc bez obecności matki czy ojca, ale i tu każda sytuacja jest inna i będzie rozpatrywana przez sędziego.

We Włoszech podczas rozwodów lub rozpadu konkubinatu w większości przypadków sędzia decyduje się na tzw. affidamento condiviso, czyli że oboje rodzice maja prawo do decydowania o życiu dziecka, o szkole, o wakacjach itp.

Pragnę nadmienić, iż jeśli dziecko nosi nazwisko ojca to do 18 lat obligatoryjna jest zgoda ojca na wywóz dziecka do innego państwa, w naszym przypadku do Polski.

W uzasadnionych miejscowym prawem przypadkach włoskie sądy i instytucje mają prawo ingerować w te relacje, o ile stwierdzą zagrożenie dobra dziecka. Fakt, iż rodzice i dziecko są polskimi obywatelami nie odgrywa decydującej roli – kluczowe jest zamieszkiwanie na terytorium Włoch. W skrajnych przypadkach możliwe jest np. czasowe ograniczenie przez miejscowy sąd prawa do opieki nad dzieckiem, a także odebranie dziecka rodzicom i skierowanie go do odpowiedniego ośrodka lub do rodziny zastępczej.

  1. Legalne jednopłciowe związki partnerskie.

W maju 2016 roku Izba Deputowanych Włoch (Camera dei Deputati) uchwaliła ustawę o związkach cywilnych osób tej samej płci. Na mocy ustawy o związkach partnerskich osoby homoseksualne we Włoszech mogą korzystać z małżeńskich przywilejów takich, jak wspólnota majątkowa, dziedziczenie czy przejmowanie praw emerytalnych po zmarłym/ej małżonku/ce. Ustawa nie umożliwia im natomiast adoptowania dzieci.

Co ciekawe, mimo iż dominującą religią we Włoszech jest katolicyzm (86% wyznawców), który w swej doktrynie nakazuje swoim wyznawcom przeciwstawianie się wprowadzeniu w prawie związków osób tej samej płci, a silne we Włoszech partie konserwatywne nie dawały za wygraną i blokowały wprowadzenie podobnego prawa, nie mniej jednak z sukcesem udało się wprowadzić odpowiednie regulacje.

Włochy jako ostatnie państwo Europy Zachodniej zalegalizowały homoseksualne związki partnerskie. Od teraz w Unii Europejskiej takich możliwości nie ma już tylko w Polsce, Bułgarii, Rumunii, na Słowacji, Litwie i Łotwie. Włoski parlament włączył zatem grupę osób pozostających w nieformalnym związku, powiązaną uczuciami”, do oficjalnej definicji rodziny w prawie.

Autor wpisu

Hanna Woźniak

Kramer vs. Kramer – czyli walka o dziecko.

Kramwr v. Kramer

Kramer vs. Kramer / (YouTube)

W jednej ze scen kultowego już dramatu sądowego Roberta Benton’a ”Sprawa Kramerów” z 1979 roku z Dustinem Hoffman’em i Meryl Streep grających rozwiedzionych małżonków – Ted’a Kramer’a (Hoffman) oraz Joannę Kramer (Streep) podczas przesłuchania w charakterze strony, dają jedne z najbardziej autentycznych, dramatycznych i oskarowych przemówień. Oskarowych, bo oboje zarówno Dustin Hoffman (najlepszy aktor pierwszoplanowy) jak i Meryl Streep (najlepsza aktorka drugoplanowa) otrzymali w 1980 roku nagrodę Amerykańskiej Akademii Filmowej. Oboje – moim zdaniem – w pełni zasłużenie.

Film porusza niezwykle istotną kwestię opieki nad dzieckiem w sytuacji rozstania małżonków, nie tylko z perspektywy rodziców, ale również małoletniego dziecka, zagranego genialnie przez Justin’a Henry’ego (w momencie nominacji do Oskara miał zaledwie 8 lat i pozostaje nadal najmłodszym aktorem nominowanym kiedykolwiek do tej nagrody).

W filmie poruszona jest kwestia sporu o opiekę (custody battle) nad dzieckiem, zwaną również sporem o prawa rodzicielskie.

Czym różni się w polskim prawie opieka od władzy rodzicielskiej?

Władza rodzicielska a opieka

Wykonywanie władzy rodzicielskiej to uprawnienie każdego z rodziców, który:

  • nie został jej pozbawiony przez prawomocne orzeczenie sądu,

  • któremu sąd tej władzy nie ograniczył,

  • któremu nie została ona zawieszona na pewien czas.

Sprawowanie opieki nad małoletnim stanowi składnik władzy rodzicielskiej. Opieka w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym jest zaś sprawowana w interesie osoby znajdującej się pod opieką. Nie jest ona tożsama z pojęciem władzy rodzicielskiej.

Definicja opieki nie jest zatem jednoznaczna. W sensie cywilnoprawnym oznacza ona instytucję służącą ochronie interesów osobistych i majątkowych osób małoletnich, nie pozostających z różnych powodów pod władzą rodzicielską, jak również osób ubezwłasnowolnionych całkowicie. Osoby te wymagają sprawowania pieczy nad ich osobą, majątkiem, a także ich reprezentacji.

Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie zawiera definicji władzy rodzicielskiej. Władza rodzicielska to ogół praw i obowiązków spoczywających na rodzicach i praw im przysługujących względem dziecka, w celu należytego wykonywania pieczy nad jego osobą i majątkiem. W uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 1976 r., III CZP 46/75 SN stwierdził między innymi, że: władza rodzicielska według kodeksu rodzinnego i opiekuńczego to przede wszystkim zespół obowiązków rodziców względem dziecka. Uprawnienia rodziców wobec dziecka są natomiast niejako wtórnym składnikiem tej władzy.

Z pojęciem władzy rodzicielskiej związane jest również pojęcie kontaktów z dzieckiem.

Władza rodzicielska a kontakty

Niezależnie od władzy rodzicielskiej rodzice oraz dziecko mają prawo i obowiązek utrzymywania ze sobą kontaktów. Obejmują one w szczególności przebywanie z dzieckiem (odwiedziny, spotkania, zabieranie dziecka poza miejsce jego stałego pobytu) i bezpośrednie porozumiewanie się, utrzymywanie korespondencji, korzystanie z innych środków porozumiewania się na odległość, w tym ze środków komunikacji elektronicznej (e-mail, sms, skype, inne komunikatory).

Powyższe oznacza, że nawet samo pozbawienie władzy rodzicielskiej nie jest równoznaczne z tym, że rodzic nie może się również kontaktować z dzieckiem. W dalszym ciągu rodzic i dziecko mają prawo do osobistych kontaktów, chyba że zakaz takich spotkań zostanie wydany przez sąd w wyroku pozbawiającym go władzy rodzicielskiej bądź w późniejszym postępowaniu.

Wreszcie, wyraźne rozróżnienie między władzą rodzicielską nad dzieckiem a utrzymywaniem kontaktów z dzieckiem, niewątpliwie wiąże się z miejscem jego przebywania.

Władza rodzicielska a miejsce pobytu dziecka

Zgodnie z brzmieniem przepisu art. 58 § 1 i art. 113 § 1 k.r.o. wynika, że utrzymywanie kontaktów z dzieckiem nie stanowi elementu władzy rodzicielskiej. Skoro zaś osobista styczność z dzieckiem jest determinowana miejscem jego pobytu, to miejsce to – jego określenie lub zmiana – nie stanowi elementu władzy rodzicielskiej w rozumieniu art. 95 k.r.o. Pogląd ten utrwalony jest również w orzecznictwie. Także w europejskiej konwencji o wykonywaniu praw dzieci, sporządzonej w Strasburgu dnia 25 stycznia 1996 r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 107, poz. 1128), prawo styczności z dzieckiem zostało ściśle powiązane z miejscem jego pobytu (art. 1 ust. 3).

W tej sytuacji orzekanie o miejscu pobytu dziecka, zwłaszcza wtedy, gdy żaden z rodziców nie został pozbawiony ani ograniczony we władzy rodzicielskiej, w żaden sposób nie wpływa na jej zakres ani jej nie uszczupla. Oczywiście jeżeli rodzice nie mieszkają razem, to miejsce pobytu dziecka musi być określone przy którymś z nich. Sama zmiana tego miejsca nie zmienia zakresu władzy rodzicielskiej, a w szczególności nie ogranicza władzy tego rodzica, u którego dziecko przebywało przed dokonaną zmianą. Nie powinna także, choć pewne zmiany są nieuniknione, prowadzić do ograniczenia kontaktów z dzieckiem.

Każdemu z rodziców, którzy walczą o dziecko w sądzie gorąco polecam obejrzenie tego filmu, gdyż pomimo tego, że został nakręcony niemal 40 lat temu nadal pozostaje aktualny i w sposób dobitny skłania do refleksji.

Autor wpisu

Hanna Woźniak

Opieka naprzemienna

Cóż to takiego opieka naprzemienna i w jakich sytuacjach sąd może ją zasądzić w orzeczeniu?

Opieką naprzemienną nazywamy sposób sprawowania pieczy nad małoletnim dzieckiem przez oboje rodziców, żyjących w rozłączeniu i posiadających pełnię władzy rodzicielskiej. Powyższe oznacza, że jeśli władza jednego z rodziców dziecka została ograniczona, instytucja opieki naprzemiennej nie znajdzie zastosowania.

W dużym uproszczeniu polega ona na tym, że małoletnie dziecko po rozwodzie raz mieszka i przebywa z matką, a w innym ustalonym sądownie terminie z ojcem.

Sąd może uregulować ww. sposób sprawowania władzy rodzicielskiej w stosownym orzeczeniu np. wyroku rozwodowym, ale tylko pod warunkiem, iż oboje rodzice przedstawią zgodne porozumienie rodzicielskie, zwane inaczej planem wychowawczym (czym jest porozumienie rodzicielskie wyjaśnię w osobnym wpisie).

Instytucja opieki naprzemiennej została wprowadzona do polskiego systemu prawnego ustawą z dnia 25 czerwca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks Rodzinny i Opiekuńczy oraz ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, która weszła w życie 29 sierpnia 2015 roku. Nie mniej jednak, na próżno szukać w przepisach jej stosownej regulacji – nie została szczegółowo uregulowana w polskim prawie, wspomina ją tylko art. 58 § 1a k.r.o., jako wspólne wykonywanie władzy rodzicielskiej i utrzymywanie kontaktów z dzieckiem”, a w kodeksie postępowania cywilnego wprowadzono przepisy, które zapewniają możliwość mieszkania dziecka z każdym z rodziców w powtarzających się okresach.

Sposób sprawowania władzy rodzicielskiej w formie opieki naprzemiennej bardzo dobrze przyjął się i rozwinął w bogatszych krajach Europy Zachodniej i Ameryki Północnej, gdzie czasami rodzice kupują 3 dom i wprowadzają się do niego na przemian w ustalonym czasie sprawowania przez nich opieki nad dzieckiem.

Niewątpliwą zaletą takiego rozwiązania jest dobro dziecka, które w ten sposób mniej odczuwa skutki rozstania rodziców, rozwija się i wychowuje przy równym udziale mamy i taty. Co więcej, odchodzi konieczność orzekania przez sąd w wyroku o kontaktach, które zostają zastąpione pieczą naprzemienną.

Natomiast wadę ww. rozwiązania może stanowić konieczność ścisłej współpracy i kooperacji ze strony byłych małżonków, co może okazać się niekomfortowe z uwagi na okoliczności, jakie towarzyszyły rozpadowi związku i aktualne stosunki panujące pomiędzy byłymi partnerami.

Autor wpisu:

Hanna Woźniak