Jakie czynności majątkowe muszą uzyskać aprobatę współmałżonka.

8024372809_a4bba29dfd_b

Źródło: https://www.flickr.com/photos/brentanofabrics/8024372809/ by Brentano, Public domain

Kiedy potrzebna jest zgoda współmałżonka.

W ostatnim wpisie omówione zostały czynności, które małżonek (pozostający w ustroju ustawowej wspólności majątkowej) może podejmować samodzielnie, bez zgody współmałżonka. Wspomniałam jednak, że istnieje kategoria czynności, do których tamte zasady nie będą miały zastosowania – Kodeks rodzinny i opiekuńczy zawiera bowiem zamknięty katalog czynności, w których uzyskanie zgody współmałżonka jest niezbędne. Zgodnie z art. 37 § 1 tej ustawy, w brzmieniu obowiązującym od 20 stycznia 2005 r., zgoda drugiego małżonka jest potrzebna do dokonania:

  1. czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia nieruchomości lub użytkowania wieczystego, jak również prowadzącej do oddania nieruchomości do używania lub pobierania z niej pożytków;

  2. czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia prawa rzeczowego, którego przedmiotem jest budynek lub lokal;

  3. czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia i wydzierżawienia gospodarstwa rolnego lub przedsiębiorstwa;

  4. darowizny z majątku wspólnego, z wyjątkiem drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych.”

Zgoda współmałżonka wymagana jest jedynie do czynności odnoszących się do majątku wspólnego małżonków. Majątkiem osobistym każdy z małżonków zarządza bowiem samodzielnie.

Zbycie nieruchomości lub użytkowania wieczystego oznacza dokonanie takiej czynności, która doprowadzi do wyjścia prawa z majątku wspólnego. Jako przykład takich czynności można podać sprzedaż mieszkania, sprzedaż działki, umowę zamiany budynku czy mieszkania. Obciążenie nieruchomości powinno być rozumiane jako ustanowienie na nieruchomości ograniczonego prawa rzeczowego. Najpowszechniejszym obciążeniem nieruchomości jest ustanowienie hipoteki, innym może być ustanowienie służebności drogi koniecznej czy oddanie nieruchomości w użytkowanie. Czynnością oddania nieruchomości w używanie i pobieranie z niej pożytków jest na przykład oddanie gruntu rolnego w dzierżawę. Natomiast odpłatne nabycie będzie oznaczać czynność, np. kupno mieszkania lub domu ze środków wspólnych czy kupno spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu. Zgody współmałżonka wymagają także czynności stanowiące przygotowanie dla takich umów, np. zawarcie umowy przedwstępnej, zobowiązującej do zawarcia umowy przeniesienia własności nieruchomości.

Pojęcie przedsiębiorstwa i gospodarstwa rolnego zostały zdefiniowane w Kodeksie cywilnym w art. 551 i art. 553. Do ograniczonych praw rzeczowych natomiast zaliczamy użytkowanie, służebność, zastaw, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu oraz hipotekę.

Nie wymaga natomiast zgody nieodpłatne nabycie nieruchomości i to również w sytuacji, gdy jest ona obciążona hipoteką. Zatem gdy np. jeden z małżonków otrzyma, w wyniku darowizny lokal, który wolą darczyńcy wejdzie do majątku wspólnego, nabycie takiej nieruchomości nie będzie wymagać zgody współmałżonka, bowiem przepis mówi jedynie o odpłatnym nabyciu. Nie wymagają również uzyskania zgody nabycie i zbycie rzeczy ruchomej i to niezależnie od wartości tej rzeczy. Nawet nabycie drogiego samochodu bez zgody drugiego małżonka będzie czynnością ważną, gdyż omawiany przepis nie odnosi się do rzeczy ruchomych.

Zgody współmałżonka wymagać będzie co do zasady każda umowa darowizny z majątku wspólnego (określona w art. 888 Kodeksu cywilnego). Wyjątek stanowią zwyczajowo przyjęte darowizny o niewielkiej wartości, którą zależy jednak od tego jakie zwyczaje panują w danym środowisku i jaka jest wartość takiej darowizny w stosunku do wartości majątku wspólnego małżonków.

Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 2007 r., sygn. III CZP 13/07 omawiany art. 37 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie ma zastosowania do nabycia własności nieruchomości w toku egzekucji sądowej. Małżonek będzie mógł zatem występować samodzielnie w licytacji nieruchomości prowadzonej przez komornika sądowego.

Czas na wyrażenie zgody.

Zgoda może zostać wyrażona przed dokonaniem czynności prawnej, równocześnie z jej dokonaniem lub już po dokonaniu czynności (wówczas jest to potwierdzenie). Kwestia czasu w jakim zgoda może być wyrażona zależy również od tego z jaką czynnością mamy do czynienia.

  • Czynność dwustronna – do chwili uzyskania zgody współmałżonka mamy do czynienia z niepewnością co do ważności i skuteczności danej czynności prawnej, która w terminologii prawniczej zwana jest bezskutecznością zawieszoną. Jeśli współmałżonek potwierdzi daną czynność będzie ona ważna i skuteczna od chwili złożenia oświadczenia woli przez pierwszego małżonka. Dla ochrony kontrahenta, z którym małżonek dokonał czynności, art. 37 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala osobie tej wyznaczyć małżonkowi, którego zgoda jest wymagana, a który nie złożył żadnego oświadczenia co do zawartej umowy, odpowiedni termin do potwierdzenia umowy. W zależności od okoliczności termin ten może wynosić np. 3, 7 lub 14 dni. W przypadku gdy termin ten upłynie a małżonek nie potwierdzi umowy kontrahent staje się wolny od zobowiązania wyrażonego w umowie. Oznacza to, że umowa jest wówczas nieważna. Taki sam skutek wystąpi, gdy współmałżonek odmówi zaakceptowania zamierzonej czynności prawnej.

  • Czynność jednostronnadokonana bez zgody współmałżonka jest nieważna i nie może zostać potwierdzona; wyrażenie zgody musi zatem nastąpić przed lub równocześnie z czynnością. Jeśli małżonek chce osiągnąć skutek zamierzony dana czynnością musi ponownie złożyć oświadczenie woli, tym razem po lub równocześnie z wyrażeniem zgody przez współmałżonka.

Forma oświadczenia o wyrażeniu zgody.

Współmałżonek może wyrazić zgodę wprost, przez złożenie oświadczenia woli, lub w sposób dorozumiany, tzn. ujawniający tę wolę dostatecznie jasno. Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie wskazuje na formę, w jakiej zgoda powinna być wyrażona, jednak posiłkując się przepisami Kodeksu cywilnego należy uznać, że w przypadku gdy do ważności czynności prawnej wymagana jest forma szczególna, oświadczenie obejmujące zgodę osoby trzeciej powinno być złożone w tej samej formie. Taka sytuacja będzie miała miejsce np. przy zakupie lub sprzedaży nieruchomości czy ustanowieniu na nieruchomości wchodzącej w skład majątku wspólnego hipoteki. Dla tych czynności wymagana jest forma aktu notarialnego, co oznacza, że zgoda współmałżonka również musi być wyrażona w formie aktu notarialnego.

Wierzyciel, który zawiera z jednym z małżonków umowę wchodzącą w zakres czynności prawnych wymienionych na wstępie, powinien dążyć do uzyskania zgody współmałżonka w formie dokumentu urzędowego lub prywatnego. Taka forma wymagana jest w przepisach regulujących nadawanie tytułowi egzekucyjnemu (którym jest przede wszystkim prawomocny wyrok sądu) klauzuli wykonalności przeciwko drugiemu małżonkowi z ograniczeniem jego odpowiedzialności do majątku objętego wspólnością majątkową. Uzyskanie tej klauzuli wykonalności jest niezbędne dla wszczęcia postępowania egzekucyjnego z całego majątku wspólnego.

Autor wpisu:

Emilia Robak